Skriv ut

Historier om bjrn (Ursus arctos).
I dag blir folk hysteriske om de ser bjrn p TV.  Litt av en kontrast til den tida de sendte barn til skogs for vokte buskapen - gjerne barn som ikke var gamle nok til begynne p skolen.


Den skumle slegjengeren

Bjrn  var det heller mykje av. Han kunne vera nrgande og gjorde ofte skade p buskapen. Gjtarane hadde jamt mas med jage bjrnen nr han drog seg innp krtera. Da mtte dei huje og skrike og halde s niykje leven som rd var. Somtid bruka dei krkskrelle, som let flt nr dei sette ho i gang. Ofte vart bjrnen skremt av slikt leven.
 
Bjrnen inni Holladala.
Dei gjekk der og gjette, ho mor og han Amund Jevikhauga.  Ho var i 1415 rsalderen, s dette var kring midten av 1860-ra. Han Amund var mindre og torte ikkje gjte aleine. Berre sett saum, du Ynnber, ska g ette krtero , berre du vil varra med gjet, sa han Amund. Det bar ikkje betre til enn at dei mtte bamsen. Det var p ei snfonn oppi fjellbruna dei fekk sj ei binne med to ungar. Bjrneungane sklei p snen og leika seg som andre ungar. Binna stod og sg nedover mot buskapen og gjetarane, som sette i og skrla og skreik alt dei orka. Da luska ho oppover med ungane etter seg. Ho gjekk berre smtt og sg seg attende fleire gonger fr ho kom bort opp bruna.
 Ein gong gjette ho sman med Marit Sagro, som var jam gammal og bestevennina til mor. Da fekk dei sj ein bjrn straks ovafor der sauene gjekk og beitte. Redd' vart vi, men vi setti og skrla de vi vann, og sanneleg luska han vekk, fortalte ho. Elles var han ikkje lett f sj. Men han huserte flt nedmed seterfjset somtid om nettene. Han for nedi fraukjellaren og prvde koma seg opp gjennom golvet. Men fjset stod p stolpar, s de va for hgt for fusso (fussen, fyren) sa ho mor. Somtid kunne dei sj djupe senger etter bjrnen nedi mkka, der han hadde bala og hoppa og dotte i koll.
Fjset var godt tmra, s det var ikkje godt koma seg inn  gjenom veggen. Ei natt hadde han hogge kloa i ein stokkende attmed ein skrskyt i veggen og hadde rive ut ei stor flis. Men inn kom han ikkje.
Sommarfjset p Lio.
Det var mykje vanleg byggje seterfjs og sommarfjs p  stolpar, spas hge at bjrnen ikkje skulle koma inn gjennom golvet. Slik var det p Lio utp Hemnskoga og, fortalte han Jstein. Fjset var godt tmra og med ei veldig sterk dr, som hadde ein stor jarnhake p innsida. Attmed dra var det ein liten glugge, slik at ein kunne stikke handa inn gjennom den  og ha att haken nr ein gjekk fr fjset. Da laut bamsen vera utafor.
Bjrnen oppi Dyrgrov'n.
Han Erik Myrholta gjette hos han Gammel-Ingebrigt Sdala  med han var gutungen. Ein dag han gjette oppi Dyrgrov'n, fekk han sj bamsen. Han var kvitgr, s trudd' fsst at de va den stor' porko hans Tore-Lars som ha' komme s langt oppi marka. Men snart forsto da at de var bamsin sjl. Han satt p bakenno og gapa rett imot m, ittj' lenger onna enn over golvet her. Framklrn' spriktn utver, s krafsa'n ni veien. va ittj' str' redd hell', fr ettep. Te slutt dro han s vekk, styggen. Dette hende i 1860-ra.
Det var eit gammalt bjrnehi og oppi Sdalsliene. Dei gamle  fortalte at nr bjrnen la seg inn om hausten, reiste han seg p bakbeina og klora oppi ei tolle s hgt han ndde for mle seg. Nr han kom ut att om vren, mlte han seg igjen, og dersom han ikkje ndde like hgt, skreik han, for da var han feig.
Bjrnen og han Knut Snilldala.
Han Knut, far hans Reidar, var ute for bjrn som gjorde  ugagn p keren oppmed skogkanten. Ein dag fekk han sj ei binne med fleire ungar inni skogsnaret der. S skaut han inni skogen og sra binna. Ho kom settande mot han, fr han fekk tid til lade brsa p nytt. Det sg stygt ut, men s kom det fleire skogskarar til hjelp. Dei huja og skreik og svinga ksane, s binna vart redd og sprang sin veg. Bjrnungane sprang s nre karane at dei kunne ha ndd i ungane med ksane, let dei. 
 
Bjrnen p Skardsetra.
Ei av tausene i Pestua p Mo var budeie p Skardsetra. Ein  dag ho gjette buskapen, kom det ein bjrn og tok akkurat den sauen som tausa tte. Bjrnen heldt sauen over nakken, men jenta gjekk p og fekk tak i eine bakfoten p sauen. S tok ho av seg treskoen og slo til bjrnen over snuten. Slepp sauen, din stygging! skreik ho. Bjrnen flekte av (viste tenner) til henne, men han slepte taket og luska vekk. Da drog ho sauen ned p setervollen og stelte vel med han i fleire dagar. Han hadde tydelege merker etter bjrnekjeften over nakken, men han kom seg til att. Dette fortalte ho bestemor, Guro Henriksdotter Lenes, som var fdd i 1821 og sjlv tente p Mo ei tid.
Fjsbjrnen.
Det var fleire gonger dei var ute for bjrn p Skardsetra.  Sleis var det seint ein haust, straks fr mikkjelmesse. Han Gammel-Ola Neststu'n, han Tjstol, han Benjamin og han Amund lg p setra og slo. S var det ei natt han Gammel-Ola vakna t eit forferdeleg brk og spetakkel borti fjset. Han forstod straks at det mtte vera bjrnen som var ute og for. Han kasta seg ut av senga og sprang ut i berre skjorta, fann seg ein stor lj og la i veg borti fjset med hujing og skriking. Med det same han kom framom f jsnova, fekk han sj noko stort, svart som for ut fr fjset i mrkret. Da han skulle sj etter, var mykje av f jsveggen rive vekk. Somme av krtera lg der daude, ihelslegne av bjrnen, dei andre var jaga ut om kvarandre. Da han Ola skulle snu seg for g inn etter dei andre karane og f hjelp, visste han ikkje ordet av det fr bjrnen stod p bakftene framfor han lang han var og gliste mot han. Kallen fekta med ljen og skreik og hauka med han hadde ml, og med det gjekk bjrnen.
S fekk kallen med seg drengen,  og dei stegla opp nokre sauegrinder s det sg ut som ei felle, og da kom ikkje bjrnen  att i fjset. Men han Ola var s sinna at han knapt kunne styre seg.
Ja, slik var det med fjsbjrnen i Skardstera i 1830-ra.
Bjrn i Rstli'n.
Ane Olsdotter Hageskard tjente hos Guro og Elias Rstli'n i  sin pure ungdom. Da Ane gr til sommarfjset ein morgon, fr ho sj ein daud sau opp fjstaket. Ho er redd, men riv opp fjsdra for sj kva det er. Da kjem ein bjrn ut fr fjset og legg til skogs. Ho fr sj at alle sauene er drepne s nr som ein, som spring vettskremt omkring der inne. Dauskrottane ligg i ein haug midt p golvet. Bjrnen har nok rive hol i taket og kome ned der. S har han slengt ein skrott opp p taket og har lagt dei andre i ein haug p golvet, s han skulle ha noko st p nr han klatra opp taket igjen. Men sau-skrottane var sleipe og gleid ned att. Det synte etter labbane hans nedi mkka og oppe p saueskrottane. Men han hadde ikkje greidd koma seg opp p taket igjen.
Det var 20 mjlkesauer i fjset, og 19 av dei var daude. Ho  Ane var redd for g inn og fortelje matmora om det som var hendt, for ho Guro var streng og hastig av seg. Men denne gongen sa ho ingen ting til last for tausa. Det var vel kring 1830 at dette hende.
Bjrnen og kjerringa med handteinen.
Det var ei kjerring som sat og spann p handteinen, da det  kom ein bjrn. Ho var fruktsommeleg, og slike er bjrnen srleg habil p, visste dei gamle fortelje. Da bjrnen kom gapande mot henne, tok kjerringa og stakk handteinen inn i kjeften p han. Teinen var full av lin, og bjrnen kovna.
 
 
( HENRIK SDAL "I GAMMELTIDA" )